NHÀ LƯU NIỆM NHÀ VĂN SƠN NAM

Video: Kim Bình.

Sơn Nam (1926-2008) là một nhà văn, nhà báo, nhà nghiên cứu văn hóa Việt Nam nổi tiếng. Ông tên thật là Phạm Minh Tài sinh ngày 11/12/1926, tại làng Đông Thái, quận An Biên, tỉnh Rạch Giá (nay thuộc xã Đông Thái, huyện An Biên, tỉnh Kiên Giang). Nhà văn Sơn Nam được nhiều người gọi yêu là “ông già Nam Bộ”, “ông già đi bộ”, “pho từ điển sống về miền Nam” hay là “nhà Nam Bộ học”. Năm 1999, nhà văn nhận giải Mai vàng cho Nhà văn xuất sắc với tác phẩm “Hương rừng Cà Mau” (tập 2 và 3 Nhà xuất bản Trẻ phát hành năm 1999).

Nhà văn Sơn Nam được giới văn học cả nước biết đến như một tài năng của văn chương Nam Bộ. Ông không những là một nhà văn, mà còn được đánh giá cao như một nhà Nam Bộ học, một nhà văn hóa về đất và người phương Nam từ thời khẩn hoang. Chính điều này đã làm nên hiện tượng “độc nhất vô nhị” trên văn đàn Việt Nam: những gì nhà văn Sơn Nam viết ra rất được người bình dân yêu thích. Trong bài viết “Sơn Nam – Nhà Nam Bộ học” (2013), tác giả Huỳnh Công Tín cho rằng: Nhà văn Sơn Nam là người am hiểu nhiều vấn đề Nam Bộ; biết rõ tâm lí, tính cách con người Nam Bộ. Các sáng tác của ông đã giúp ích rất nhiều cho việc nghiên cứu những vấn đề Nam Bộ từ nhiều phương diện: lịch sử, văn hóa, xã hội, phong tục, tập quán, lễ hội, phương ngữ, ngành nghề... Tôi kính trọng nhà văn Sơn Nam không chỉ ở văn nghiệp đồ sộ mà còn ở tính cách con người Nam Bộ bình dị, hòa đồng và tấm lòng biết nâng đỡ thế hệ đi sau (Dẫn theo Huỳnh Công Tín (2013), “Sơn Nam - Nhà Nam Bộ học”, Trung tâm Văn hóa học Lý luận và Ứng dụng, nguồn: http://www.vanhoahoc.vn/nghien-cuu/van-hoa-viet-nam/van-hoa-nam-bo/2423-huynh-cong-tin-son-nam-nha-nam-bo-hoc.html, trích đọc ngày 24 tháng 5 năm 2019).

Những năm gần đây, tác phẩm của nhà văn Sơn Nam liên tục được tái bản như: Chuyện xưa tích cũ (2 tập -1958), Nguyễn Trung Trực: Anh hùng dân chài (1959), Tìm hiểu đất Hậu Giang (1960), Hương rừng Cà Mau (1962), Chim quyên xuống đất (1963), Hình bóng cũ (1963), Vọc nước giỡn trăng (1965), Hai cõi u minh (1965), Nói về miền Nam (1967), Truyện ngắn của truyện ngắn (1967), Vạch một chân trời (1968), Xóm Bàu Láng (1968), Người Việt có dân tộc tính không? (1969), Bà Chúa Hòn (1970), Đồng bằng sông Cửu Long (1970), Trời nước bao la (1970), Thiện Địa Hội và cuộc minh tân (1971), Gốc cây - cục đá và ngôi sao (1973), Lịch sử khẩn hoang miền Nam (1973), 26 truyện ngắn (1987), Tục lệ ăn trộm (1987), Người Sài Gòn (1990), Gia Định xưa (1990), Bến Nghé xưa (1991), Theo chân người tình (1991), Một mảnh tình riêng (1992), Dạo chơi (1994) và Hồi ký Sơn Nam (2005)…

Sau khi nhà văn Sơn Nam qua đời, chị Đào Thúy Hằng đã xây dựng một khu lưu niệm cha mình trên khuôn viên rộng 1500 m² bên bờ kênh Bảo Định. Chị Đào Thúy Hằng chia sẻ: “Đầu tiên, chúng tôi ngắm được miếng đất này và phải mua lại từ tay của 6 người chủ xung quanh rồi tập hợp lại mới có không gian khá thoáng đãng như hiện nay.  Nhà tưởng niệm được chúng tôi chăm chút từng tí một từ khi nó còn đang xây dựng. Chúng tôi đã đổ nhiều tâm huyết nó mới ra cái hình thù như ngày nay. Nơi đây được gia đình dùng làm nơi hương khói cho ông, đồng thời cũng để những người yêu mến ông có thể ghé thăm nhà văn. Hiện nay, nhà lưu niệm này là nơi lưu giữ khá đầy đủ di sản tinh thần quý giá của nhà văn. Nơi đây đã trở thành địa chỉ văn hóa hết sức tự hào của nhân dân Tiền Giang và cả Nam Bộ.

Con gái đầu lòng của nhà văn là chị Đào Thúy Hằng vốn rất thương cha và cũng rất thích đọc những tác phẩm của cha mình ngay từ thuở nhỏ. Trong dòng hồi tưởng về cha mình, chị Đào Thúy Hằng bùi ngùi nhớ lại:  Năm 1954, ba tôi rời Rạch Giá (nay là tỉnh Kiên Giang) đi Sài Gòn làm báo, viết văn, lâu lâu mới về thăm nhà một lần. Vì cuộc sống gia đình khó khăn, mẹ tôi (bà Đào Thị Phán) phải đùm túm tôi và em gái Đào Thúy Nga lên Sài Gòn dạy học. Từ đó, gia đình thất lạc nhau. Ngày nọ, tôi theo mẹ đến trường, vừa bước lên xe buýt, giật mình thấy ba bước xuống xe. Tôi thảng thốt gọi “Ba!”, còn ông ngỡ ngàng chỉ kêu được tiếng “Trời...” rồi ông quay lên xe. Ông trốn tránh sự truy bắt những người kháng chiến cũ của chính quyền Ngô Đình Diệm. Lúc đó tôi mới hiểu vì sao chị em tôi phải mang họ mẹ. Khoảng năm 1958, ba tôi đưa gia đình về thành phố Mỹ Tho sinh sống, không muốn vợ con liên lụy. Từ Sài Gòn về Mỹ Tho có đường xe lửa dễ thăm viếng. Tôi còn nhớ tiếng còi xe lửa vào mỗi chiều thứ Bảy, sau đó 10 phút ba xuất hiện trên xích lô từ vườn hoa Lạc Hồng về nhà. Có gì lạ cũng mua cho các con ăn “Để chúng nó khỏi nhà quê”. Nhưng rồi cũng không tránh khỏi, ba tôi bị bắt giam ở nhà tù Phú Lợi từ năm 1961 đến 1962. Rồi sau đó năm 1974, ông lại bị bắt giam lần nữa đến ngày hòa bình.

Sinh thời, nhà văn Sơn Nam chỉ thích sống một mình nay đây mai đó, cơm hàng cháo chợ, trong các khu nhà trọ bình dân chật hẹp khắp các hóc hẻm Sài Gòn. Nhà văn sống vậy là theo sở thích dân dã của ông và vì ông không muốn làm phiền con cháu hay bất kỳ một ai khác. Từng có một vài người giàu có muốn rước nhà văn Sơn Nam về phụng dưỡng nhưng ông đều từ chối. “Ông già Nam bộ” cũng được các doanh nhân ái mộ, có doanh nghiệp mở ra quán cà phê mang tên Sơn Nam, đem sách vở của ông về đó trưng bày, dành sẵn một bàn cà phê cho ông ngồi uống miễn phí để thu hút khách, nhưng ông có ngồi đâu vì giá cà phê của quán không bình dân, khách quen của ông không đến thì dù cho có miễn phí ông cũng không màng. Có lẽ, Sơn Nam thích cuộc sống tự do một mình, thấy đói thì ăn, thấy khát thì uống, đang viết thấy trời nóng thì cởi áo mặc quần đùi ngồi bên máy đánh chữ, có hứng thì lọc cọc gõ thâu đêm đến tận trời sáng, mỏi lưng thì nằm trên nền nhà hay trên ghế xép… không phiền đến ai.

Nhà lưu niệm Sơn Nam được anh Trần Đức Nghị (người con rể đầu của nhà văn Sơn Nam, cháu đời thứ 13 của Cống quận công Trần Đức Hòa) và chị Đào Thúy Hằng (trưởng nữ của nhà văn Sơn Nam) khởi công xây dựng năm 2009 nằm kề bên cống Bảo Định, một địa điểm có thể nói là đẹp nhất của dòng sông Bảo Định. Bộc bạch về ý tưởng xây dựng công trình, anh Trần Đức Nghị cho biết: “Ba tôi là nhà văn, là thần tượng của con cái. Thời trẻ mải lo kế sinh nhai, tôi ít đọc tác phẩm của ông. Tuy nhiên sau đó, nhà giáo Đinh Công Tâm dày công sưu tập tác phẩm của ông, tôi giật mình thấy quá đồ sộ, sức viết của ba thật kinh khủng. Tôi nhận ra hồn Nam Bộ trong từng tác phẩm của ba qua những con chữ bình dị, cà rỡn như người Nam Bộ mà sâu sắc đến lạ lùng. Nếu không có nhà lưu niệm thì trước đà công nghiệp hóa sẽ mai một. Vì vậy, chúng tôi quyết tâm xây dựng khu lưu niệm cho ông. Kiến trúc nhà lưu niệm này do gia đình tham khảo ý kiến của nhiều kiến trúc sư, đồng thời kết hợp với sáng kiến của các thành viên trong gia đình. Tuy nhiên khi đi vào thiết kế, trang trí nhà lưu niệm và tạo cảnh quan xung quanh rất khó vì ông vốn là người sống giản dị, có phần dễ dãi, xuề xòa. Vì vậy, gia đình phải cân nhắc thận trọng từng chi tiết khi tạo không gian, cũng như cách bài trí nhà lưu niệm cho phù hợp với tính cách của Sơn Nam.

Nhà lưu niệm nhà văn Sơn Nam khởi công từ tháng 6/2009, khánh thành đúng vào ngày giỗ đầu 23/8/2010. Công trình được thiết kế mô phỏng theo lối kiến trúc theo kiểu nhà truyền thống Nam Bộ 3 gian, mái lợp ngói, gồm gian thờ và nghi thức; gian trưng bày các tác phẩm, hiện vật của nhà văn và gian trưng bày các tác phẩm nghiên cứu, phê bình viết về nhà văn. Kết cấu ngôi nhà được xây dựng chắc chắn, mái tứ giác, rui mè bằng chất liệu bê tông sơn giả gỗ. Vật liệu xây dựng gồm loại gạch thẻ, chịu lực cao, cửa chính, cửa sổ đều làm bằng gỗ gõ đỏ, khung gỗ căm xe. Ngôi nhà thiết kế sân vườn với đế móng bằng đá ong, đường dẫn vào nhà từ ngoài sân cho đến thềm được sắp xếp lạ mắt, mô phỏng theo hình bán đảo Cà Mau, gồm 82 khối đá, tượng trưng cho số tuổi thọ của nhà văn. Chị Đào Thúy Hằng giải thích: “Những khối đá tổ ong đã được ông xã tìm mua từ tỉnh Bình Định đưa về muốn tỏ tấm lòng kính trọng và ngưỡng mộ của người con rể, đồng thời là độc giả trung thành dành tặng cho nhà văn”. Đường biên cho mô hình là bản đồ vùng đất Nam Bộ.

Phía trước, bên trái là phù điêu đá tạc chân dung Sơn Nam do họa sĩ Nguyễn Sánh thực hiện (Điểm nhấn của không gian Khu lưu niệm chính là bức tượng nhà văn Sơn Nam của điêu khắc gia Nguyễn Sánh thực hiện. Điêu khắc gia Nguyễn Sánh cũng là người đã tạc bức tượng nhà văn Sơn Nam đặt tại phần mộ của ông ở Hoa viên Chánh Phú Hòa, Bình Dương), bên phải là một bức đá chạm thủ bút Sơn Nam chép bài thơ “Hương rừng Cà Mau” bất hủ. Phía trước là đồi cỏ đậu phộng hoa vàng bên dòng Bảo Định. Ven sông có khoảnh cây sú, vẹt (đặc trưng vùng Cà Mau, Rạch Giá), tre, bần và dừa nước đặc thù Nam Bộ. Trong nhà lưu niệm có hàng trăm cuốn sách, thủ bút của nhà văn cũng như nhiều hình ảnh, tác phẩm hội họa thư pháp và kỷ vật gắn bó với ông. Đặc biệt là chiếc máy đánh chữ ông dùng để sáng tác. Nơi đây còn trưng bày rất nhiều kỷ vật của nhà văn như: chiếc áo sờn, đồng hồ đeo tay, mắt kiếng, viết bic… Gian chính ngôi nhà là chiếc bàn thờ giản dị cùng chiếc tủ trưng bày chân dung nhà văn Sơn Nam qua ảnh chụp cũng như hình ký họa của nhiều họa sĩ nổi tiếng. Ngoài ra, kỷ vật của gia đình nhà văn ở Miệt Thứ (Kiên Giang): cục gạch lót nền, cái ché bằng đất nung, bàn ủi lá sen, đèn bão, đầu sơn dương, hình ảnh, thư từ xưa. Xung quanh khu lưu niệm được trồng nhiều cây cảnh, hoa và những tiểu cảnh như ao hoa súng trắng, cầu khỉ… thu hút rất nhiều khách du lịch, nhất là học sinh, sinh viên đến tham quan.

Chị Đào Thúy Hằng cho biết: Để nhà lưu niệm có thêm được nhiều hiện vật phong phú, tôi cùng chồng (anh Trần Đức Nghị) và cô em gái Đào Thúy Liễu đã trở về U Minh Thượng tìm cho được chiếc đèn dầu “trứng vịt” để khi Nhà lưu niệm hoàn thành sẽ thắp trên bàn thờ ông cho ấm cúng. Đồng thời cũng lần tìm về quê cũ của ba tôi tại An Biên, thành phố Rạch Giá (nay là tỉnh Kiên Giang) để tìm từng lá thư cũ của gia đình dòng họ. Sau những lần về quê ấy, gia đình chúng tôi lỉnh kỉnh gom góp được từ cái bàn cũ kỹ, mấy viên gạch thẻ vẫn còn đỏ au, cái ché, chậu bông. Đây là những kỷ vật mà một thời ba tôi đã gắn bó với chúng. Hiện nay tất cả những kỷ vật này đều được trở về với khu lưu lưu niệm gồm hàng trăm hiện vật liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của ba tôi. Điều đáng trân trọng là khi biết tin nhà lưu niệm được xây dựng đã có rất nhiều độc giả và những người yêu mến ba tôi tự nguyện góp tặng lại cho gia đình những kỷ vật mà họ đang lưu giữ. Đặc biệt, thầy Đinh Công Tâm (Quận Bình Tân, thành phố Hồ Chí Minh) đã tặng lại cho gia đình toàn bộ các tác phẩm cũng như những bài viết về Sơn Nam mà ông đã sưu tầm và cất giữ hơn nửa thế kỷ qua… Ngoài ra, Nhà xuất bản Trẻ cũng gửi tặng nhiều bộ sách bìa cứng, ba bộ bìa mềm. Họa sĩ Lê Minh tặng tranh sơn dầu chân dung nhà văn. Nhà điêu khắc Nguyễn Sánh tạc tượng. Tạp chí Xưa và Nay tặng tượng đồng. Bức liễn và bức thư pháp “Phong sương mấy độ qua đường phố/ Hạt bụi nghiêng mình nhớ đất quê” (Hương rừng Cà Mau)…”.

Sưu tầm. nguồn Internet.